Global Endekslerde Türkiye'nin 2016 Görünümü

Sivil toplum kuruluşları, resmi otoriteler ya da the economist gibi saygın yayın organları tarafından her yıl belirli kriterlere göre tüm  ülkeleri değerlendiren ve sıralayan listeler açıklanıyor. Bunların en önemlileri arasında ise Özgürlük Endeksi, Yolsuzluk Algı Endeksi ve İnsani Gelişmişlik Endeksi yer alıyor. Peki bu sıralamalarda Türkiye'nin yeri nerede?

Dünya Özgürlük Endeksi (Freedom In World)

Dünya Özgürlük anketi, Freedom House tarafından yapılan ve sonuçları her yıl yayımlanan bir anket çalışmasıdır. Amerikan Hükümeti tarafından mali olarak desteklenen bu kuruluş, yaptığı anketle bireyler tarafından tecrübe edilen, ülkelerin küresel özgürlük ölçütleri kapsamında hangi noktada olduğunu yıllık olarak değerlendirmeyi amaçlıyor. Anket; özgürlüğü, 2 temel kategoriye göre ölçümlemektedir. Bunlar; 

• Politik haklar ve

• Bireysel özgürlükler olarak belirlenmiştir.

Politik haklar başlığı altında, insanların siyasi sürece özgür bir şekilde katılım sağlayıp sağlayamadıklarını ölçmektedir. Ölçüm yapılırken oy verme özgürlüğü başlığında; kamu görevi için adil rekabet, siyasi partilere veya kuruluşlara katılma hakkı ve kamu politikaları üzerinde karar verici etkiye sahip temsilcileri seçebilme hakkı incelenmektedir.

Bireysel özgürlük başlığı altında ise fikir ve inancını açıklama özgürlüğü, örgütlenme özgürlüğü, hukukun üstünlüğü ve kişiliğe devlet müdahalesinin olup olmadığına bakılmaktadır. ,

Anket her iki kategoride de 1 ile 7 arasında bir puanlandırılmaktadır. 1 en yüksek özgürlük derecesini nitelendirirken, 7 ise en düşük özgürlük seviyesini göstermektedir. Anket ile ortaya çıkan puanlama sonucunda ülkeler Özgür, Kısmen Özgür veya Özgür Değil şeklinde sınıflandırılmaktadır.

Tam boyutu aç ↗

Dünya Özgürlük Endeksi: "Dünya’daki Özgürük Algısı Dağılımı"

2016’da hazırlanan rapor “The world in 2015 was battered by overlapping crises that contributed to the 10th consecutive year of decline in global freedom.” Cümlesi ile bitiyor. Kısaca, 10 yıl ard arda yaşanan düşüşte, son yıllardaki ekonomik krizlerin de etkisi olduğunu belirtmmişler.

Aşağıdaki grafik 2016 yılında Dünya Geneli’ndeki durumu gösteriyor. Buna göre, Dünya’nın %60 lık kısmı tam anlamıyla özgür olmadığını ya da hiç özgür yaşamadığını söylemiş.

Tam boyutu aç ↗

Aşağıdaki grafikler ise 1985 yılından bu yana yaşanan değişimi gösteriyor.

Tam boyutu aç ↗

Son 10 yılın net artış azalışları ile incelendiğinde, 105 ülkenin özgürlük endeksinde net düşüş olurken 61 ülkenin özgürlük endeksinde yükselme görülmektedir. Bu durum da yukarıdaki grafiğe yansımış zaten.

Tam boyutu aç ↗

10 Yıllık Trend

2016 yılında 72 ülkenin özgürlük endeksi düşme trendine girdi. Bu son 10 yılda yaşanan en büyük düşüş. Yalnızca 43 ülkenin özgürlük endeksinde artış oldu.

Türkiye Özgürlük Endeksi

Öncelikle 1999 yılından bu yana Türkiye’nin özgürlük endekslerini görmekte fayda var.

Tam boyutu aç ↗

Tablo'yu 1999 yılından bu yana aldım ancak 1980'den itibaren Türkiye hep "Kısmen Özgür - Yarı Özgür" kategorisinde.. (1975-1979 arası dönemde ise "Özgür Ülke" olarak sınıflandırılmışız..)

İlk bakışta 1999'dan 2005'e kadar olan sürede bireysel haklar alanında insanlar kendilerini oldukça kısıtlanmış hissederken özellikle 2005 yılında başlayan yükselişte sanırım o dönem yapılan reformların ve toplumun şu anda olduğu kadar kutuplaşmamış olmasının da etkisi büyük. Ancak görülüyor ki bu bir Lale Devri imiş. 2012 yılından itibaren de zaten ülke olarak 50-50 bölündüğümüz dönemler başladı. (Ya da 50-40-10 olarak demek daha doğru olacaktır). Bu noktadan itibaren başlayan düşüş, toplumdaki bu bölünme düzelmedikçe ortadan kalkmayacaktır zira her dönem her kesim bir şekilde kendini mutsuz ve kısıtlanmış hissedecektir şu andan itibaren.

Ancak yine de bunun bir anket çalışması olduğunu bir kez daha vurgulamakta fayda var. Her insan, kendi gözüyle kendi ülkesindeki durumu değerlendiriyor. Türkiye’nin notunun Tanzanya, Romanya ya da Moğolistan gibi ülkelerin gerisinde çıkmasını da salt bizim iç dinamiklerimize değil, halkın farkındalık ya da bilinçlenme düzeyinin artmasına bağladım. Tanzanya bizden daha özgür bir ülke olduğu için değil, oradaki halkın şu anki hayatından memnun görünüyor olması ve bu ülke insanlarının kendilerini bizden daha özgür hissetmesi ile ilgili bir durumun yanısması kısaca.

Bu duruma “less is more” felsefesinin ülke çapında ortaya çıkması da denebilir. Bizim gibi 3. Dünya ülkesi olmayan ancak henüz gelişimini tamamlama sürecindeki toplumlarda ise bazı eksiklerin farkındalığı mevcut. Bu yüzden ankete katılanlar kısmen daha gerçekçi davranabiliyor. Tabi bunu bir parabol olarak düşünmemek lazım. Aksi halde gelişmiş toplumların (Almanya, İsveç gibi) kendi ülkelerini daha fazla eleştireceklerini ve bu nedenle özgürlük notlarının bizden de düşük çıkmasını beklemek gibi bir sonuca çıkarız ki bu çok mantıklı olmaz. Bu ülkeler gerçekten de kendi vatandaşlarına rahat ve özgür bir yaşam sundukları için bu değerlendirmede de en yüksek notları alıyorlar şüphesiz.

Yolsuzluk Endeksi

Yolsuzluk Endeksi (Corruption Perception Index)

Yolsuzluk seviyelerinin ölçülmesi, Uluslararası Şeffaflık Örgütü (Transparency International) tarafından 1995 yılından bu yana gerçekleştirilen bir projedir. Her yıl, ortaya çıkan yeni verilerle çalışmalar güncellenmektedir.

Endeks, Dünya Bankası, Dünya Adalet Projesi, Afrika Kalkınma Bankası, Economist Intelligence Unit gibi yolsuzluk ile ilgili veri kaynağı niteliğine haiz farklı kaynakları birleştirmektedir.

Yolsuzluk Algı Endeksi, değerlendirilen ülkenin kamu sektörünün yolsuzluk bağlamında nasıl algılandığına dayanarak ülkeleri puanlamakta ve sıralamaktadır. Raporda tüm dünya 5 bölgeye ayrılmıştır;

• Amerika Kıtası ülkeleri

• Asya - Pasifik ülkeleri

• Avrupa ve Orta Asya ülkeleri

• Orta Doğu ve Kuzey Afrika ülkeleri

• Sahra Afrikası ülkeleri

2015 yılı için hazırlanan son raporda kıtalara bakıldığında;

• Amerika Kıtası ülkelerinin ortalama skoru 40

• Kanada 83 puan ile en az yolsuzluk alg ısının oluştuğu ülke durumunda

• Kıtanın en düşük puanlı ülkeleri Venezuela ve Haiti. Bu ülkelerin puanları 17

• Asya-Pasifik ülkelerinin ortalama skoru 43

• Bu bölgedeki en yüksek puanlı ülke Yeni Zelanda; 88

• Kuzey Kore 8 puan ile en fazla yolsuzluk algısının yaşandığı ülke.

• Avrupa ve Orta Asya ülkelerinin ortalama skoru 54

• Danimarka 91 puan ile en az yolsuzluk algısının yaşandığı ülke.

• Türkmenistan 18 puan ile en yüksek yolsuzluk algısının yaşandığı ülke durumunda

• Orta Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerinin ortalama skoru 39

• Katar 71 puan ile en yüksek puana sahip ülke

• Sudan 12 puan ile yolsuzluk algısının en fazla olduğu ülke durumunda

• Sahra Afrika’sı ülkelerinin ortalama skoru 33

• Botswana, 63 puan ile en az yolsuzluk algısına sahip olan ülke durumunda..

• Somali 8 puan ile bölgenin en kötüsü durumunda

Avrupa - Orta Asya grubunda yer alan Türkiye daha spesifik olarak incelendiğinde, genel sıralamada 42 puan ile 66. Sırada olduğu görülüyor.

Aşağıda, ülkemizin 1999 yılından bu yana yolsuzluk endeksi puanları yer alıyor.

Tam boyutu aç ↗

Çok şaşırtmayan şekilde, hiçbir zaman bizim ülkemiz şeffaf ve yolsuzlukların olmadığı bir ülke olarak algılanmamış. 100 puanın en iyiyi gösterdiği endeksten alabildiğimiz maksimum puan 50 olmuş. Sıralamada üstümüzde yer alan ülkelerden bazıları; Gana, Küba, Gürcistan, Ürdün, Kosta Rika ve Cope Verde!

Son raporda Türkiye ile ilgili genel endişeler, iktidarın elindeki güçle kurumları ele geçirmesi ve bu yolla daha fazla güç kazanması olarak belirtilmiş. Geçmişte yukarı yönlü bir ivme varken, son raporda bu skorun daha da düşmesinin beklendiği, bir başka deyişle, yolsuzluk algısının daha da artacağı belirtilmiş.

Türkiye’nin bu alanda kıyaslandığı ülkeler Polonya, Macaristan, Makedonya ve son dönemi dikkate alındığında İspanya.

İnsani Gelişim Endeksi

İnsani Gelişim Endeksi (Human Development Index)

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı çerçevesinde her yıl yayımlanan insani gelişme raporu içerisinde yer alan endekslerden bir tanesidir.

İnsani Gelişim Endeksi, uzun ve sağlıklı yaşamın, bilgiye erişimin ve insana yakışır yaşam standardının sağlanıp sağlanmadığı ölçümleyen özet bir endekstir.

Endeks, bahsi geçen 3 kriterin her biri için belirlenen endekslerin geometrik ortalamasını alarak hesaplamaktadır.

İGE’de ülke sıralamalarını etkileyen üç temel faktör vardır. Bunlar;

• Ülkenin kendi performansı

• Diğer ülkelerin performansı

• Hesaplama tekniğinde ve veri setinde yapılan değişiklikler ve güncellemeler.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından yayımlanan 2013 İnsani Gelişme Raporuna göre, Türkiye, "yüksek insani gelişme" kategorisinde yer almış ve 187 ülke ve bölge arasında 69'uncu olmuştur. 2014 İGE’de 187 ülke sıralamaya tabi tutulmuştur. 187 ülkenin İGE ortalaması 0,702 çıkarken İGE değeri en yüksek çıkan ülke 0,944 ile Norveç ve en düşük çıkan ülke 0,337 ile Nijer olmuştur.

İnsani Gelişim Endeksi - Türkiye Endeksi

Tam boyutu aç ↗

Türkiye endekste 0,759 ile 69. sırada, yüksek insani gelişmişlik düzeyinde yer almış - tır. Bu skorla Türkiye, hem genel dünya ortalamasının hem de tüm bölgesel ortalamaların üzerindedir. Türkiye’nin özellikle, eğitim göstergeleri olan ortalama okullaşma ve beklenen okullaşma gösterge değerleri oldukça düşüktür. Öte yandan, bu alanlarda kaydedilen ilerlemelerin İGE’yi et - kileme güçleri, sağlık ve gelire göre daha fazladır.